Bann dimounn ki finn anvi dir ki bizin donn sans tou langaz dan Parlman finn tourn zot ver Commission nationale des droits de l’homme (CNDH) pou exprim zot pozision. Komision finn ekout zot ek finn piblie enn rapor. Prezidan Komision, Satyajit Boolell, analiz seki sa «Position paper» 33 paz-la dir.

■ 22 septam, CNDH finn tir «Position paper on language rights in the National Assembly». Premie pwin ki sa dokimanla fer, se ki se pa enn match, ni enn lager ant Kreol Morisien (KM) ek bann langaz ansestral pou kone lekel pou rant dan parlman. Ki fer li inportan pou Komision fer sa pwin-la?

Nou pa pe met bann langaz an konpetision. Tou bann reprezantasion ki finn fer devan Komision pa pe remet an kestion ditou itilizasion KM dan Parlman. Sertin dimounn kouma Madam Boodhoo (NdlR, Sarita Boodhoo, ansien prezidan Bhojpuri Speaking Union) finn fer resortir ki li pa pe remet an kestion kalandriye travay.

Me seki zot pe dir, se ki bann langaz kouma KM, Bhojpuri ek lezot langaz ansestral form parti nou listwar. Zot apartenir a la nasion. Se bann langaz rezistans ki finn emerze parski bann dimounn ti bizin sirviv dan enn kontex opresion. Seki nou pe dir, se ki tou sa bann langazla finn gagn enn rekonesans ofisiel. Ena plizir speaking unions.

■ Ena douz.

Nou ena douz speaking unions. Li inportan ki dan sa prosedir pou adopte KM dan Parlman, bann lezot reprezantasion osi gagn drwa exprim zot. Fode pa dir ki kan dimounn dimann pou pran bann langaz ansestral an konsiderasion, sa vinn enn menas pou lezot langaz. Nou enn sosiete miltikiltirel. Seki nou bizin fer ant nou, se kre bann pon, respekte langaz sakenn. Nou finn fer resortir ki zame li pa finn kestion pou remet bann kiksoz an kestion, me tou sinpleman pou ekout bann reprezantasion ki pe fer.

■ Komision finn resevwar trwa reprezantasion: Madam Boodhoo, group Tamil Duty, Dignity, Discipline ek enn dimounn kinn res anonim.

Zot pe dir ki pou ena persepsion ki pou ena enn yerarsi ant bann langaz. Nou pa pe dir zot ena rezon. Se Parlman ki pou desid sa. Se Select Committee (NdlR, Select Committee on the introduction of KM in the proceedings of the National Assembly) ki pou evalie sa. Tou dimounn bizin kapav exprim zot, me enn desizion pou bizin pran. Parski Moris enn sosiete souverin ek avek enn demokrasi parlmanter. Bien sir, nou pa kapav zis ouver tou kiksoz san okenn kad. Nou bizin gete kouma nou donn priorite, Nou finn fer swa pou institisionaliz tou sa bann langaz. Nou anvi ki bann langaz kontinie fleri.

■ Komision finn sit bann sif resansman: 78.58% dimounn koz KM dan lakaz, ek 89.91% dimounn koz KM an konbinezon avek enn lot langaz. Nou kapav dir ki ena enn mazorite ekrazan. Me se pa seki Komision pe dir. Li pe pled pou protez tou langaz.

Dan enn demokrasi, nou pa zis mezire ant mazorite ek minorite. Nou listwar, se osi majority rule versus minority rights. Li vre ki KM li enn siman ki amenn nou tou ansam dan pei-la. Nou bizin demande: kifer Singapour trouv li neseser pou ena Malay, Tamil ek Angle dan so Parlman? Kifer Parlman Eropeen servi 24 langaz ofisiel? Mo dir sa avek tou respe, parski desizion final apartenir a Parlman. Mo pa vinn isi koumadir mwa mo ena repons pou Parlman. Mo pe zis dir ki diversite-la li devan nou. Bann dimounn konserne bizin gagn sans pou exprim zot.

Bann terms of reference (NdlR, pou Select Committee) pa koz spesifikman lor bann lezot langaz, me zot dir ki nou kapav konsider bann kiksoz ki “ancillary to KM”. Nou pe dir donn sa enn interpretasion pli larz pou ki nou kapav met tou dimounn anba mem parasol. Si nou ferm laport, nou pe konstrir enn miray. Parlman ena enn rol preponderan dan nou demokrasi. Pena okenn institision ki kapav fonksione san ki Parl- man vot enn lalwa. Parlman, li fondman mem nou demokrasi. Donk, donn tou dimounn sans exprim zot pou ki Parlman pran enn desizion eklere, e li montre ki ena enn lapros inklizif dan so fonksionman ek dan so prosedir. Nou ankouraz sa antan ki enn Komision drwa imin. Nou anvi ki bann dimounn ki pena lavwa gagn enn lavwa. Bann dimounn ki dan minorite bizin gagn posibilite exprim zot dan tou bann sfer parski se sa demokrasi. Demokrasi pa vedir ki mazorite ena monopol lor tou desizion. Nou bizin al dan sa direksion-la, ankouraz deba ek deliberasion.

■ Komision finn atir latansion lor lalis bann baz diskriminasion ki ena dan Konstitition Moris. Pena diskriminasion lor baz langaz. E Komision finn reko- mande ki nou azout sa form diskriminasion dan lalwa.

Moris sinyater plizir konvansion internasional. Parmi ena Konvansion lor bann drwa sivil ek politik. Nou ena enn obligasion anba sa bann konvansion pou met langaz parmi bann baz diskriminasion. Deziemman, komite Convention on the Elimination of Racial Discrimination (CERD) finn dir Moris ki dan Equal Opportunities Act, bizin inklir langaz kouma enn baz diskriminasion. Sa se bann lavanse iniversel. Li tris pou dir ki kan nou get Moris, nou ankor ena sa lonbraz kolonial-la ki pe tourn otour nou. Imazine: dan nou Konstitision, li dir ki sertin dimounn, si zot pa proficient, si zot pa kapav lir ek ekrir Angle, zot pa kapav pran par dan bann deba Parlman. Zot elizibilite mem kapav remet an kestion. Sa li grav. Kan nou pans enn sosiete plirikiltirel kot dimounn koz plizir langaz e kan nou pe dir depi lontan KM ti bizin rant dan Parlman, finn ariv ler pou sa arive. Nou bizin maurisianiz sa Parlman-la. Nou ankor ena bann referans a bann liv ki dat depi 17ᵉ siek. E mo espere ki tou sa pou pran an konsiderasion avek Constitutional Review Commission pou ki nou kapav gagn enn Parlman bokou pli adapte.

■ Prosesis dekolonizasion pass osi par Parlman. Li pa konsern zis souverennte lor Chagos?

Absoliman. Prosesis dekolonizasion bizin koumanse par Parlman kot ena bann lorgann prinsipal gouvernman. Donk, li bien inportan ki nou adopte enn lapros bokou pli inklizif dan sa kontex-la.

■ Se pa premie fwa ki Komision pe koz lor plas KM dan ledikasion ek dan bann institision. Dan so rapor aniel 2025 osi, Komision ti deza exprim li lor sa size-la. Donk, sa montre ki pou Komision, li enn size bien inportan ek irzan.

Exakteman. Kan nou trouve dan sa pei-la, nou ena apepre 3,000 zanfan ki kit lekol san ki zot konn lir, san ki zot konn ekrir. Kan nou get to failure dan Primary School Achievement Certificate (PSAC), to failure dan Extended Programme... Mo kone ki bann kiksoz pe ameliore, me nou pe dir ki KM kouma enn lang maternel, li bizin bien ankre dan nou sistem edikatif. Bien sir, nou pou devlop lezot langaz akote. Me nou pa kapav diskriminn kont zanfan. Seksion 16 Konstitition, sa mem bizin amande pou ki nou pa diskriminn kont bann zanfan ki pa kapav asimil zot ledikasion dan zot langaz maternel. Pena okenn deba lorla. Nou bizin kapav fer sa. Se samem ki mo pe dir. Koumadir nou bann ti klonn kolonial, nou bizin koumans dekoloniz nou lespri mem, pou ki nou koumans konpran linportans langaz maternel.

■ Pou dekoloniz lespri, eski savedir ki Komision pe avoy boul-la lor bann eli?

Non, nou pa pe avoy boul lor personn. Nou pe dir ki sakenn ena so responsabilite. Wi, li prerogativ Parlman. Se enn mosion ki finn prezante par Premie minis. Nou, nou pa kapav dikte Parlman, me li prerogativ nou bann eli pou pran sa bann desizion-la. Se Parlman ki bizin pran sa bann desizion-la parski se zot responsa- bilite. Nou, nou la pou atir latansion, sansibilize, tir lor sonnet dalarm ek donn sertin direksion. Nou pa pe dir ki nou konn tou, ni ki nou toule- tan ena rezon. Nou pou met mem lopozision dan nou bann rapor. E ena deba. Se koumsa ki enn demokrasi fonksione. Nou pe lans enn deba pou ki, kan nou pran bann desizion, nou pran bann desizion eklere. Si bizin fer bann letid sosio-lingwistik, kifer pa? Si nou bizin al ver bann desizion ki bokou pli aprofondi ek siantifik, kifer pa? Li enn bon kiksoz. Me anmemtan, kan nou fer tou sa, nou bizin promouvwar sa sosiete miltikiltirel-la. Nou bizin promouvwar konpreansion. Nou viv dan diferans ek dan linite. Se sa Moris.